Atrakcyjność krajobrazu dla rekreacji i turystyki jako przykład kulturowych usług ekosystemowych

W projekcie zaproponowana i zastosowana zostanie metoda waloryzacji i kartograficznej prezentacji jednego z aspektów „kompleksowej nauki o krajobrazie”, a mianowicie atrakcyjności krajobrazów woj. lubuskiego dla potrzeb rekreacji i odpoczynku.  

Krajobraz

Przyjęto definicję krajobrazu zaproponowaną przez Europejską Konwencję Krajobrazową jako „obszar postrzegany przez ludzi, którego charakter jest wynikiem działania i interakcji czynników przyrodniczych i/lub ludzkich”. Takie podejście uzasadnia zbieżność celów realizowanego projektu z celami ww. Konwencji. Są nimi promowanie ochrony, zagospodarowania i planowania krajobrazu, a także organizacja i koordynacja współpracy europejskiej w tworzeniu gospodarki zrównoważonego rozwoju i dobrostanu społeczeństwa.

Zakres przedmiotowy Konwencji stosuje się do całego terytorium Unii Europejskiej i obejmuje obszary przyrodnicze, wiejskie, miejskie i podmiejskie.W takim ujęciu krajobraz („holistyczne kontinuum przyrodniczo-kulturowe”) stanowi wspólne dziedzictwo kulturowe o charakterze materialnym jak i niematerialnym. Jego charakterystyka, komponenty i znaczenie stały się przedmiotem interdyscyplinarnych badań oraz społecznej odpowiedzialności i troski. Nie bez znaczenia są również silne związki i znaczenie usług ekosystemowych z ekologią krajobrazu i geografią humanistyczną oraz fakt, że wiele – w szczególności społeczno-kulturowych – usług ekosystemowych jest kreowanych na poziomie krajobrazu i zalicza się do tzw. usług krajobrazowych.

Ważnym argumentem przemawiającym za takim podejściem jest dostępność numerycznej bazy danych zawierającej rozmieszczenie i charakterystykę aktualnych krajobrazów Polski.  Baza ta powstała w procesie tzw. audytu krajobrazowego zrealizowanego w sposób zapewniający metodyczną spójność i porównywalność rezultatów w skali całego kraju. Przyjmuje się, że wyróżnione w 2024 r. w trakcie audytu kategorie krajobrazowe woj. lubuskiego wykorzystane będą jako jedne z najważniejszych podstawowych obszarów referencyjnych do wykonania analiz przestrzennych usług ekosystemowych. Nie wyklucza się jednocześnie możliwość uwzględnienia i użycia w miarę potrzeby innych klasyfikacji, np. pokrycia terenu i użytkowania ziemi (CORINE), podziału administracyjnego kraju (TERYT), europejskiej klasyfikacji jednostek terytorialnych (NUTS/LAU), tematycznych baz danych o środowisku i ukształtowaniu terenu, a także zastosowania regularnych siatek kwadratów.    

Atrakcyjność krajobrazu

Rozumiany w powyższy sposób krajobraz jest źródłem różnego rodzaju świadczeń uzależnionych od charakteru i przestrzennego rozmieszczenia jego komponentów oraz zachodzących w nich procesów i zjawisk. Świadczenia te, postrzegane jako korzyści mogą mieć zarówno formę:

• materialnych produktów lub usług o stosunkowo łatwo mierzalnych, wymiernych ekonomicznie wartościach,
• niematerialnych walorów, trudniejszych do obiektywnej oceny, zależnych od kontekstu, osobistych preferencji, zainteresowań, doświadczeń, emocjonalnej wrażliwości oraz uwarunkowań kulturowych i cywilizacyjnych.

Do tych ostatnich należy pojęcie atrakcyjności krajobrazu. Pamiętając, że „de gustibus non est disputandum”, można mimo wszystko przyjąć, że na atrakcyjność miejsc i przestrzeni, a także ludzi tworzących dany krajobraz będą zawsze miały takie czynniki jak warunki przyrodnicze (rzeźba terenu, flora, fauna, meteorologia), elementy antropogeniczne (użytkowanie terenu, infrastruktura, architektura, demografia, historia, literatura i unikalna tożsamość znana jako genius loci) oraz dostępność  komunikacyjna i ekonomiczna.

Wieloczynnikową ocenę atrakcyjności krajobrazu wykonuje się dla osiągnięcia różnych celów o charakterze utylitarnym. Ich przykładem mogą być m.in. określanie potencjału turystycznego regionu, wybór destynacji turystycznych, wycena nieruchomości lub wyznaczanie obszarów cennych przyrodniczo, wspieranie procesu regionalnego planowania przestrzennego.

Wybór i zastosowanie konkretnej metody waloryzacji atrakcyjności krajobrazu dla potrzeb rekreacji i odpoczynku w woj. lubuskim zostaną zrealizowane w ramach niniejszego projektu na podstawie wyników internetowych konsultacji społecznych oraz edukacyjno-partycypacyjnych warsztatów eksperckich.

Definicja atrakcyjności krajobrazu

Na potrzeby niniejszego opracowania definiujemy termin „krajobraz” jako „obszar geograficzny, charakteryzujący się zawartością obserwowalnych, naturalnych i antropogenicznych elementów krajobrazu”. Definicja ta obejmuje fizyczną zawartość obszarów, niekoniecznie wykluczając percepcję człowieka, i umożliwia szerokie interdyscyplinarne porównanie różnych podejść. Zdajemy sobie sprawę, że krajobrazy mogą różnić się wielkością, nawet do średnicy mniejszej niż kilka kilometrów, podczas gdy elementy krajobrazu są zazwyczaj identyfikowalne na zdjęciach lotniczych i często ich szerokość waha się od 10 m do 1 km (Forman i Godron, 1986).

„Element krajobrazu” definiuje się jako „naturalny lub antropogeniczny obiekt, kategorię lub cechę, w tym typ ekosystemu, który jest obserwowalny w skali krajobrazu” (Erikstad i in., 2015). „Biofizyczna koncepcja krajobrazu” jest używana w niniejszym przeglądzie do opisania metod dotyczących materialnej zawartości krajobrazu (naturalnych i antropogenicznych elementów krajobrazu), natomiast termin „holistyczny” odnosi się do koncepcji krajobrazu, które obejmują percepcję człowieka i relacje kulturowe z obszarami.

Elementy składające się na atrakcyjność krajobrazu:

Klimat:

• Pogoda.
• Temperatura.
• Nasłonecznienie.
• Zachmurzenie.
• Opady.

Walory przyrodnicze:

• Ukształtowanie terenu: góry, pagórki, doliny, wybrzeża.
• Wody: rzeki, jeziora, morza, wodospady.
• Roślinność: lasy, łąki, parki narodowe, formacje roślinne.
• Fauna: charakterystyczne gatunki zwierząt.

Walory kulturowe (antropogeniczne):

• Zabytki i dziedzictwo historyczne (zamki, twierdze, obiekty religijne).
• Wytwory działalności człowieka: budynki, drogi, mosty, specyficzna architektura.
• Krajobrazy tematyczne: wiejskie, przemysłowe, miejskie.

Zagospodarowanie turystyczne:

• Infrastruktura: hotele, restauracje, ścieżki.
• Atrakcje: muzea, parki rozrywki, obiekty sportowe.

Dostępność komunikacyjna:

• Łatwość dotarcia do danego miejsca (drogi, linie kolejowe, lotniska).