Produkcja roślinna w miastach jako przykład zaopatrzeniowych usług ekosystemowych

Produkcja rolna w obszarach miejskich w Polsce odgrywa coraz istotniejszą rolę, zwłaszcza w kontekście zrównoważonego rozwoju, bezpieczeństwa żywnościowego oraz poprawy jakości życia mieszkańców miast. Choć tradycyjnie rolnictwo kojarzone jest z obszarami wiejskimi, to w ostatnich latach obserwuje się wyraźny wzrost zainteresowania miejskimi formami uprawy i hodowli. Trend ten można zaobserwować również w literaturze naukowej i planistycznej (Sroka, Król, Matysik-Pejas, 2021).

Rolnictwo miejskie obejmuje m.in. ogródki działkowe, ogrody społeczne, uprawy przydomowe, zielone dachy, a także nowoczesne formy, takie jak farmy wertykalne czy hydroponiczne. W polskich miastach ogródki działkowe mają długą tradycję i wciąż stanowią ważne źródło świeżych warzyw i owoców dla wielu rodzin. Pełnią one również funkcję społeczną i rekreacyjną, sprzyjając integracji lokalnych społeczności oraz aktywnemu wypoczynkowi.

Produkcja rolna w miastach przyczynia się do skracania łańcuchów dostaw żywności, co ogranicza koszty transportu i emisję gazów cieplarnianych. Lokalne wytwarzanie żywności zwiększa odporność miast na kryzysy, takie jak przerwy w dostawach czy gwałtowne wzrosty cen. Ponadto obecność terenów zielonych i upraw wpływa pozytywnie na mikroklimat miejski, poprawia retencję wody oraz ogranicza zjawisko miejskiej wyspy ciepła.

Nie bez znaczenia jest również aspekt edukacyjny. Rolnictwo miejskie pozwala mieszkańcom, zwłaszcza dzieciom i młodzieży, lepiej zrozumieć procesy produkcji żywności i znaczenie ochrony środowiska. W efekcie produkcja rolna w obszarach miejskich w Polsce staje się ważnym elementem nowoczesnej polityki miejskiej, łącząc funkcje gospodarcze, społeczne i ekologiczne.

Funkcjonalne Obszary Miejskie

Koncepcja Funkcjonalnych Obszarów Miejskich (FUA – Functional Urban Areas) odnosi się do przestrzeni wykraczających poza administracyjne granice miast, obejmujących zarówno rdzeń miejski, jak i powiązane z nim obszary podmiejskie. Kluczowym kryterium wyznaczania FUA są rzeczywiste powiązania funkcjonalne, takie jak dojazdy do pracy, przepływy ludności, usług, kapitału czy infrastruktury, a nie formalne granice jednostek samorządu terytorialnego. W Polsce koncepcja ta jest szeroko wykorzystywana w planowaniu strategicznym, polityce regionalnej oraz programowaniu rozwoju terytorialnego.

Funkcjonalne Obszary Miejskie należą do unijnych typologi terytorialnych stanowiących grupowanie statystycznych jednostek terytorialnych państw członkowskich Unii Europejskiej stosowanym od wielu lat przez Eurostat w celu sprostania rosnącemu zapotrzebowaniu na porównywalne międzynarodowo dane w kontekście polityki spójności i rozwoju terytorialnego.

FUA charakteryzują się dużym zróżnicowaniem przestrzennym i funkcjonalnym. Obejmują gęsto zabudowane centra miast, strefy mieszkaniowe, obszary przemysłowe, a także tereny otwarte, w tym grunty rolne i obszary przyrodnicze. W tym kontekście produkcja rolna odgrywa istotną, choć często niedocenianą rolę, szczególnie w strefach podmiejskich, gdzie dochodzi do intensywnej konkurencji o przestrzeń między funkcjami urbanistycznymi a rolniczymi.

W województwie lubuskim wyróżnione zostały dwa obszary funkcjonalne, dla Zielonej Góry (55) oraz Gorzowa Wielkopolskiego (14).

Tereny rolnicze położone w ramach FUA podlegają silnej presji urbanizacyjnej. Skutkuje to zmniejszeniem powierzchni użytków rolnych, a w konsekwencji spadkiem ich potencjału w zakresie zaspokajania potrzeb żywnościowych mieszkańców.

Metodologia szacowania produkcji

Przedmiotem pomiaru może być potencjał obszarów metropolitalnych w zakresie produkcji żywności, a proponowanym wskaźnikiem – wielkość biomasy na gruntach użytkowanych rolniczo. Grunty przeznaczone do produkcji rolnej to wszelkie użytki rolne, do których, zgodnie z definicją Głównego Urzędu Statystycznego, zalicza się grunty orne, ogrody przydomowe, uprawy trwałe, w tym sady, łąki i pastwiska, oraz inne grunty. W literaturze tematycznej powierzchnia użytków rolnych ogółem i w przeliczeniu na mieszkańca jest traktowana jako jeden z najważniejszych elementów potencjału produkcyjnego polskiego rolnictwa (Ziętara, 2017).